Τρόποι του φιλοσοφείν

[Cogito 06, Αθήνα Μάιος 2007, σελ. 29-30]

 

εισαγωγή
Κατερίνα Iεροδιακόνου

 

Στο πρώτο τεύχος του περιοδικού γράφαµε στο εκδοτικό σηµείωµα ότι στόχος µας είναι «να φωτίσουµε φιλοσοφικά ένα πλήθος θεµάτων που εγείρονται στη δηµόσια, αλλά και στην ιδιωτική, σφαίρα της ζωής». Αυτό προσπαθήσαµε να κάνουµε στα επόµενα τεύχη κι αυτό συνεχίζουµε να προσπαθούµε. Θα ήταν όµως εύλογο να αναρωτηθεί κανείς για το αν πράγµατι η φιλοσοφία µπορεί να διαλευκάνει ζητήµατα της δηµόσιας και ιδιωτικής ζωής, όπως επίσης και για το αν θα πρέπει η φιλοσοφία να ενστερνιστεί αυτόν το ρόλο. Έτσι ξεκίνησε η ιδέα για το αφιέρωµα· πιστεύω ότι ήρθε η στιγµή να συζητήσουµε το ζήτηµα που θέτει η ίδια η έκδοση του περιοδικού µας, ή τουλάχιστον να αρχίσουµε σιγά-σιγά να το διερευνούµε. Αυτό λοιπόν ήταν και το πρώτο ερώτηµα που έθεσα στους συγγραφείς του αφιερώµατος: το ερώτηµα που εξετάζει το ρόλο της φιλοσοφίας. Πρόσθεσα τα υπόλοιπα ερωτήµατα για να συγκεκριµενοποιήσω πτυχές αυτού του γενικού ερωτήµατος και να κάνω πιο σαφή κάποια από τα ζητήµατα που θέτει η άσκηση της φιλοσοφίας στις µέρες µας: ποιοι είναι αυτοί που ασκούν τη φιλοσοφία, ποια η σχέση του φιλοσοφικού λόγου µε το παρελθόν του, ποια η εσωτερική του οργάνωση, οι διαφορετικές εκφάνσεις του, οι τρόποι έκφρασής του; Φυσικά τα ερωτήµατα δεν σταµατούν εδώ, αλλά από κάπου θα έπρεπε να αρχίσω. Άλλωστε, διαβάζοντας τις απαντήσεις στα ερωτήµατα που έθεσα, µπόρεσα να διακρίνω κάποια αδύναµα σηµεία τους που θα ήταν ίσως δυνατόν να αποφευχθούν είτε µε µια επαρκέστερη διατύπωση των ίδιων ερωτηµάτων είτε µε την προσθήκη άλλων ερωτηµάτων. Για το αφιέρωµα αυτό ήταν αργά· αφήνω τέτοιες διορθωτικές κινήσεις για µια επόµενη προσπάθεια. Άλλωστε, δεν αποτελεί η επαναδιατύπωση ερωτηµάτων και η εστίαση σε άλλα έναν από τους τρόπους που αναπτύσσεται η φιλοσοφία;

Η ακαδηµαϊκή ιδιότητα των συγγραφέων αυτού του αφιερώµατος είναι µάλλον γνωστή, άλλα ίσως όχι για όλους:

Jonathan Barnes, Οµότιµος Καθηγητής του Πανεπιστηµίου της Σορβόνης
Στέλιος Βιρβιδάκης, Καθηγητής του Πανεπιστηµίου Αθηνών
Myles Burnyeat, Οµότιµος Καθηγητής του Πανεπιστηµίου της Οξφόρδης
Raymond Geuss, Καθηγητής του Πανεπιστηµίου του Κέιµπριτζ
Βασίλης Κάλφας, Kαθηγητής του Πανεπιστηµίου Θεσσαλονίκης
Αριστείδης Μπαλτάς, Καθηγητής του Μετσόβειου Πολυτεχνείου
Παντελής Μπασάκος, Καθηγητής του Παντείου Πανεπιστηµίου
Barry Stroud, Καθηγητής του Πανεπιστηµίου της Καλιφόρνια, Μπέρκλεϋ


Πρόκειται για οκτώ καθηγητές φιλοσοφίας, οι οποίοι διδάσκουν ή δίδαξαν φιλοσοφία σε πανεπιστήµια της Ελλάδας και του εξωτερικού. Η διδακτική και ερευνητική εµπειρία τους στη φιλοσοφία είναι µακροχρόνια και προέρχεται από διαφορετικούς κλάδους της φιλοσοφίας, όπως αρχαία φιλοσοφία, µεταφυσική, γνωσιολογία, ηθική, πολιτική φιλοσοφία, αισθητική, φιλοσοφία της επιστήµης. Είναι όµως προφανές ότι από τον κατάλογο των συγγραφέων αυτού του αφιερώµατος λείπουν γυναίκες που ασκούν τη φιλοσοφία αλλά και µη πανεπιστηµιακοί δάσκαλοι. Και πάλι, ελπίζω ότι σε ένα επόµενο αφιέρωµα θα προστεθούν κι άλλοι συνοµιλητές. Αλλά ακόµη και οι απαντήσεις αυτού του περιορισµένου αριθµού φιλοσόφων αναδεικνύουν, νοµίζω, την πολυπλοκότητα και τη δυσκολία προσδιορισµού του ρόλου και της άσκησης της φιλοσοφίας. Αναφέροµαι, φυσικά, στα σηµεία που οι οκτώ συγγραφείς διαφωνούν µεταξύ τους, αν και είναι εξίσου ενδιαφέροντα τα σηµεία στα οποία συµφωνούν και τα παρόµοια επιχειρήµατα που χρησιµοποιούν. Επίσης, αναφέροµαι και στο ιδιαίτερο ύφος που ο καθένας τους επιλέγει για να προσεγγίσει τα ερωτήµατα· γιατί και ο τρόπος µε τον οποίο απαντούν φαίνεται να εκφράζει το πώς αυτοί κατανοούν τι σηµαίνει να ασκεί κανείς τη φιλοσοφία και µας δίνει µια γεύση από τον δικό τους φιλοσοφικό λόγο. Θα ήταν άραγε ποτέ δυνατό να µιλήσει κανείς για το τι είναι η φιλοσοφία χωρίς την ίδια ώρα να φιλοσοφεί;

 

 

1. Η φιλοσοφία και ο ρόλος της

1.1 Νομίζετε ότι η φιλοσοφία, όπως την ασκούν σήμερα οι φιλόσοφοι, έχει, ή θα έπρεπε να έχει, να πει κάτι σε όσους δεν είναι φιλόσοφοι σχετικά με τον τρόπο που αυτοί βλέπουν τον κόσμο και τη ζωή τους;

1.2 Είναι επιθυμητό οι φιλόσοφοι να προσπαθούν να κάνουν πιο προσιτά σε όσους δεν είναι φιλόσοφοι ό,τι είναι στη φιλοσοφία σχετικό με τον τρόπο που αυτοί βλέπουν τον κόσμο και τη ζωή τους;

 

2. Ποιοι θα πρέπει να θεωρούνται φιλόσοφοι;

2.1 Θα πρέπει να ασχολούνται με τη φιλοσοφία μόνον όσοι έχουν εκπαιδευτεί ως φιλόσοφοι σε ακαδημαϊκά ιδρύματα; Υπάρχουν άραγε σαφή κριτήρια που θα πρέπει να ακολουθούν και να σέβονται όσοι θέλουν να ασχοληθούν με τη φιλοσοφία και βρίσκονται έξω από ακαδημαϊκά ιδρύματα;

2.2 Μπορούν οι καθηγητές της φιλοσοφίας να θεωρούν ότι είναι φιλόσοφοι επειδή διδάσκουν φιλοσοφία; Μήπως θα πρέπει να κρατήσουμε τον τίτλο του φιλοσόφου μόνο για στοχαστές όπως ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης, ο Kant και ο Wittgenstein;

 

3. Η φιλοσοφία και η ιστορία της

3.1 «Άν και η ιστορία της φιλοσοφίας –παρά τα όσα λένε πολλοί ιστορικοί– δεν είναι περισσότερο τμήμα της φιλοσοφίας απ’ ότι η ιστορία των μαθηματικών είναι τμήμα των μαθηματικών, δεν είναι δυνατό, παρόλα αυτά, να κάνει κανείς τίποτε ιδιαίτερο στην ιστορία ενός αντικειμένου αν δεν έχει κάποιου είδους εξοικείωση με το ίδιο το αντικείμενο» (J. Barnes, «Bagpipemusic», Topoi 25, 2006, 17-20). Συμφωνείτε;

3.2 Ισχύει άραγε και το αντίστροφο; Δεν είναι δυνατό να κάνει κανείς τίποτε ιδιαίτερο στη φιλοσοφία αν δεν έχει κάποιου είδους εξοικείωση με την ιστορία της;

 

4. Η φιλοσοφία και οι τομείς της

Πολλοί φιλόσοφοι σήμερα δουλεύουν σε συγκεκριμένους τομείς της φιλοσοφίας χωρίς να ενδιαφέρονται ιδιαιτέρως, ή και καθόλου, για άλλους τομείς της. Για παράδειγμα, φιλόσοφοι που ασχολούνται με την ηθική ή την πολιτική φιλοσοφία συχνά δεν ενδιαφέρονται, ή ακόμη εκφράζουν και την απέχθειά τους, για τομείς της φιλοσοφίας όπως η φιλοσοφία της γλώσσας ή της λογικής, και το αντίστροφο. Τι θα λέγατε για αυτή την κατάτμηση της φιλοσοφίας;

 

5. Διαφορετικές παραδόσεις στη φιλοσοφία

Τις τελευταίες δεκαετίες συζητείται πολύ η διαμάχη ανάμεσα στην επονομαζόμενη «αναλυτική» και την «ηπειρωτική» φιλοσοφία. Θα πρέπει κανείς να θεωρήσει ότι οι αντιπρόσωποι της μιας ή της άλλης παράδοσης δεν είναι στην πραγματικότητα φιλόσοφοι ή ότι εκφράζουν διαφορετικούς «τρόπους του φιλοσοφείν»;

 

6. Διαφορετικοί τρόποι γραφής της φιλοσοφίας

Κατά τη διάρκεια της ιστορίας της φιλοσοφίας οι φιλόσοφοι έχουν χρησιμοποιήσει διαφορετικούς τρόπους γραφής για να εκφράσουν τις απόψεις τους, όπως για παράδειγμα τον διάλογο, τις επιστολές, την ποίηση, τις ερωταποκρίσεις, τα υπομνήματα, τους αφορισμούς. Εδώ και καιρό, όμως, έχουμε πάψει να πειραματιζόμαστε σε αυτή την κατεύθυνση και οι περισσότεροι φιλόσοφοι επιλέγουν να γράφουν άρθρα και βιβλία με την καθιερωμένη μορφή του δοκιμίου. Χάνουμε έτσι κάτι;